Журналист, саяхатшы Асқар Беков: «Хайп үшін шындықты бұрмалау — қылмыс»

«Қазақстанда салалық журналистика әлсіз»

— Медиа саласын таңдауыңызға не әсер етті?

10-сыныпта Алматыға көшіп келдім. Бұл қала сол уақытта еліміздегі ең ірі, жалғыз мегаполис болатын. Қым-қуыт тіршілік. Барлық ірі телевидение, газет, радионың редакциясы Алматыда болатын. Содан жазуға машығым болғандықтан, шағын мақалаларымды газеттерге ұсына бастадым. Бірақ ешқайсысы жарияланбады. Кейін сканворд, кроссворд құрастырып үйрендім. Соларды редакцияға жолдап көрдім. Өзімнен 5 жас үлкен нағашы апам қаладағы өзі білетін бір газет редакциясына жолдап еді, оны бірден басып шығарды. Содан сөзжұмбақ құрастыруды жалғастырып, оны түрлендіріп, басқа редакцияларға да жіберіп көрдім. Ол жақта да оны бірден жариялап жіберді. Тіпті, 10-сыныпта сол еңбегім үшін алғашқы қаламақымды да алдым. Міне, содан бастап редакция өмірі мен үшін қызық болды. Журналистердің кәсібін жаныма жақын тарттым. Алайда менің арманым актер немесе режиссер атану болатын. Сөйтіп Жүргеневке түсемін деп жүргенде, емтихан күні ауырып, тапсыра алмай қаламын. Үлгермегендіктен, екінші таңдаған мамандығыма бардым. Содан, міне, аттай 25 жыл болды, журналистикадан бір елі кетпедім.

— Медиа саласына келгісі келетін жасөспірімдер мен жастарға қандай кеңес берер едіңіз?

Егер жазуға, камера алдында сөйлеуге икеміңіз болмаса, журналистикаға келудің қажеті шамалы. Себебі журналиске сауатты жаза алғаның және ойыңды дәл жеткізе алғаның маңызды. Мұнсыз алысқа бара алмайсыз. Журналист өзі жалпылама көп біледі, алайда нақты бір саланы терең қаузай алмайды. Сондықтан жас журналистерге бір саланы терең зерттеп, соның маманы болуға кеңес берер едім. Қазақстанда салалық журналистика әлсіз десем де болады. Сауатты экономист-журналистер әлі күнге дейін тапшы. Ауыл шаруашылығын бес саусағындай білетін тілшілер де жоқтың қасы. Бізде спорт журналистері көп. Бұрын олар да аз болатын. Сондықтан бір саланы терең меңгерсеңіз, сіздің бағаңыз артатыны сөзсіз.

«Қазір — контент дәуірі»

— Ал блогинг хобби ме, кәсіп пе?

Блогинг бастапқыда мен үшін хобби болған. Қазір кәсіпке айналды. Бұл заман сұранысы шығар. Бірақ мен блогосферада нақты бір хоббиімді әрі қарай жалғастырғым келеді. Мәселен авиация туралы айту немесе шахмат ойындарын талдау дегендей. Бұл іске қаржы табуды араластырғым келмейді. Өзіңе ұнайтын блогингпен айналысу үшін нақты бір табыс көзі болу керек. Сонда сен оқырман көп болсын, қаралым артсын деп бас қатырмайсың. Жазылушыларың тура өзің секілді сол істің фанаттары болады. Бұл іс саған да, оларға да ләззат сыйлады. Ал егер жарнама тарту арқылы блог жүргізсең, онда тапсырыс берушінің ыңғайына жығылу керек.

— Аудитория алдындағы жауапкершілік туралы айтып өтіңізші? Әлде әр блогер «өзім білемге» салынғаны дұрыс па?

Кәсіби журналистер аудитория алдындағы жауапкершілікті жақсы түсінеді. Себебі олар университет қабырғасынан бұл ережені жадына сақтап шығады. Алайда бүгінде аудиторияны тек масса ретінде көретін журналист һәм блогерлер буыны пайда болды. Себебі ақпарат тарату тәсілі көбейген соң, кім көрінген өзін журналист не болмаса блогер деп жариялап, аудиторияны заңды не заңсыз әрекетпен жинап алып, оларды өз мүддесіне икемдеп пайдаланады.

Қоғам кеңістігіне шыққан әрбір ой, әрбір видео немесе мәтін біреуге әсер ету арқылы оның көзқарасын қалыптастырады, шешіміне ықпал етеді, тіпті, өміріне әсер етуі мүмкін. Сондықтан мына жауапкершілікті бәріміз есте сақтауымыз керек: ақпаратты тексеру, манипуляция жасамау, эмоция арқылы емес, факт арқылы сөйлеу. Әсіресе, хайп үшін шындықты бұрмалау — қылмыс.

— Контент жасағанда трендке ересіз бе, әлде өз бағытыңыз бар ма? Қателеспесем, сіздің дәстүрлі медиада үлкен тәжірибеңіз бар…

Трендтің түрі көп. Жеңіл трендтерден бойымды аулақ ұстаймын. Ал егер жалпыхалықтық, маңызы не мағынасы бар тренд болса, қолдаймын. Контенттерімде пайдаланамын. Көп жағдайда танымал тренд музыкаларды қолдануым мүмкін. Ал негізі контент әзірлегенде өзімнің жоспарым болады. Оқырманға ерекше форматта ұсынғым келеді. Көп ізденемін, көп эксперимент жасаймын. Кейде ұтымды болады, кейде қаралым тым төмен болуы да мүмкін. Бірақ ешқашан өкінбеуге тырысамын. Себебі рилстарымның біреуі 2000 қаралым жинайды, соған ұқсас келесі рилсым 1 миллион қаралым да жинаған. Бұл менің ерекше не әлсіздігімнен емес, бұл алгоритмдердің таңдау нәтижесі деп білемін. Кәсібім журналист болғандықтан, жазу-сызуда тәжірибем көп. Бұл артықшылығым десем де болады. Бірақ ізденуден, қайта үйренуден жалықпаймын, білмейтінімді сұрауды ар санамаймын. Адамзат соңғы демі қалғанша ізденіп өтеді.

— Жалпы контент жасауды қалай жүйелейсіз? Ал саяхатқа шығарда алдын ала контент жоспарлайсыз ба?

Контенттерім оқырманға титімдей болса да, пайдасы тисе екен деймін. Көп лайфхактар айтуға тырысамын. Оқырмандарым да мен көрген нәрсені сезініп көргенін қалаймын. Жалықтырмайтын, ерекше кадрлар түсіруге тырысамын. Саяхаттайтын кезде рилс формат үшін контент жоспарлаймын. Ал стористерге жоспарда жоқ дүниелерді бөлісемін.

— Қазір адамдар тарапынан қай контентке сұраныс көп? Блогер болғысы келетін жандарға қай контентті қолға ал деп кеңес бересіз?

Қазір контент дәуірі десек те болады. Кез келген салаға, кез келген тілде, кез келген аудиторияға күнделікті жүздеп, мыңдап контент түсіріліп жатыр. Сапалысы бар, мағыналысы бар, жеңілі бар, сүреңсізі бар, қалауыңа қарай технологиялық алгоритмдер саған контенттер ұсына береді. Бұл жерде азаматтың өз қалауы, білім көкжиегіне сай контенттер шыға береді. Мәселе күлкіге, шоуға қызығатындарға алгоритм тура сондай контент ұсына береді. Егер талғамыңды өзгертіп, тарихи, ғибратқа толы рухани дүниелер көріп, оқи бастасаң, әрі қарай да сондай дүниелерге тап боласың. Спортты қаласаң - спорт, саяхатты қаласаң, саяхат тақырыбы дегендей, лентаңды толтыра береді.

Ал енді бұл тұрғыда блогерлерге кеңесім, қай саланы жақсы меңгердің, қандай талантың бар, қаншалықты білімдісің - міне, соған сай контент әзірлей беру керек. Білмейтін салаға мұрныңды тықпаған абзал, себебі өзің де адасасың, өзгені де жалған дүниемен толтырасың.

— Сапалы контент деген ұғымды ашып айтып беріңізші? Бізде сапалы контент ұсынатындар деп кімді атар едіңіз?

Сапалы контентке қоятын критерилер өте көп. Мен үшін, бірінші, фактчек маңызды. Ақпараттың не контенттің шынайы болғанын қалаймын. Қазақстанда сапалы контент ұсынатын блогерлер тобы күн санап артып келеді. Әсіресе, салалық блогерлердің көбейіп жатқаны қуантады. Мәселен ауыл шаруашылығы тақырыбында Бексұлтан Сәндібековтің @beksultan.sandi контенттері мазмұнды. Менің Өркен Кенжебек, Руслан Меделбек, Яков Федеров деген достарым бар, бұлар саяхатты, тарихты, Қазақстан мен әлемді оқырманына сауатты таныстыра алады.

«Жастардан үйренеріміз көп»

— Жастарға мотивация берер, дүниетанымын кеңейтер қандай фильм ұсынар едіңіз?

Жастар қазір сауатты, білімді. Көзі ашық десек те болады. Олар өмірден өзіне алар қажеттіні жақсы біледі. Тез үйренуге ұмтылады. Комплекстері аз. Керісінше, біздің жастардан үйренеріміз көп. Ал жалпы өмірде түрлі қиыншылықтар болады, қателіктер орын алады, одан ешкім сақтанбаған. Соңғы деміміз таусылғанша әділ жолды, тура бағытты іздеп өтеміз.

Фильмдерге келсек, әр кезеңге арналған кинолар бар. Мәселен мен жас кезімде «Махаббат бекеті» секілді лирикалық, романтикалық фильмдерді ұнататынмын. Есейе келе, тарихи фильмдерге әуестігім артты. Мүмкін 5−10 жылда психодрама не болмаса фантастикалық фильмдер ұнауы мүмкін. Оны енді өмір көрсетеді. Жалпы үздік фильмдердің қатарына «Побег из Шоушенга», «Паразиты» деген туындыларды қосамын.

— 18-дегі Асқарға қазіргі жүріп өткен жолыңыздағы қай шешімнен бас тарт дер едіңіз?

Ештеңеден бас тартпа дер едім. Әрбір жетістік, әрбір өкініш мені одан сайын шыңдады, биікке жетеледі. Қателіктер болмаса, жетістіктер де келмес еді деп ойлаймын. Ал жалпы 18-дегі кезім болса, көп кітап оқуға тырысар едім.

Сұхбаттасқан Құндызай Әмірбекқызы