Франция университетінің оқытушысы Эльмира Прманова: «Жастар бір мамандықпен шектелмей, заманауи дағдыларды дамытуы керек»

— 2007 жылдардағы студент пен қазіргі PhD докторы Эльмираның арасында қандай айырмашылық бар?

Мен өте ұзақ әрі қиын жолды жүріп өттім. 2007 жылы француз тілін толық меңгергеніне сенімсіз халықаралық студент едім. Мәдениеті де, өмірі де тым бөлек әлемге тап болдым. Сол кезде пәнді үйреніп қана қоймай, контекстті, тілді, көзге көрінбейтін ережелерді қоса үйрендім. «Менің білімім жақсарып жатыр ма?», «Ойымды дұрыс жеткізе алдым ба?», «Мен бұл жаққа үйреністім бе?» дейтін сұрақтар миымда шыр айналып жүретін кез еді.

Бүгінде мен PhD кандидатымын және оқытушымын. Француз студенттеріне французша дәріс оқимын. Тіл деңгейіме және заңды түрде тұрақтанғаныма нық сенімдімін.  Мен тек академиялық тұрғыда емес, тұлға ретінде де жақсы жаққа өзгердім. Ортаға абайлап сіңісетін адамнан сол қоғамды қалыптастыратын жанға айналдым. Бұған жету үшін қаншама жыл бойы тынбай еңбек етіп, өміріме тәртіп орнаттым. Күмәнданған да, зерттеген де кез болды. Басылымдарға материалдар жариялап, көпшілік алдында сөз де сөйледім. Бірақ, ең бастысы, жаңа мәдени және кәсіби ортада өзімді қабылдағаным, сол үшін ерінбей жұмыс істегенім дер едім.

Негізгі айырмашылық PhD демес едім, өйткені диплом – ұзақ жолдың формальды белгісі ғана. Ең бастысы: ойлау көкжиегім кеңейіп, ішкі төзімім нығая түсті. Бұрын мен білім бойынша, әлеуметтік және мәдени тұрғыда мықты нәтижеге жетуді көздейтінмін. Енді еркін ойлай алатын орта қалыптастырудың маңызы артты. Егер бұрын мен: «Жүйеге қалай бейімделемін?»-деп ойласам, қазіргі кезде мен: «Өз ортамда қандай жүйе құрғым келеді?»-деп ойлаймын.

Тағы бір айырмашылық – өмірде түйген тәжірибем. 2007 жылы мен түпсіз әрі шырмалған ойдың жетегінде жүрдім. Бүгінде екі баланың анасымын және ресурсымның, уақыттың және шекараның маңызын түсінемін. Энергияның қадірін білемін. Жанталасып, жылдам болғанша, ақырын жүріп, анық басқан дұрыс деймін.

— Француз университеттерінде дәріс берудің ерекшелігі неде? Қазақстандық студенттер мен француз студенттерінің білімге деген көзқарасында айырмашылық бар ма?

Француз университеттерінде білім берудің ерекшелігі - бұл жақта интеллектуалың мықты болуы керек және сыни ойлай алуың қажет. Француз академиялық дәстүрінде, әсіресе, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдарда мәселе шешуге ерекше мән береді. Студенттер материалды біліп қана қоймай, сонымен қатар дұрыс сұрақтар қойып, дәлелдер келтіріп және сол тақырыпқа ене алуы керек. Мұны пікірталас, тұжырымдама, ақпарат және интеллектуалды қатаңдық мәдениеті деп атайды.

Француз университеттерінде дебатқа, талқылауға және сыни ойлау мен шығармашылықты дамытуға баса назар аударады. Студенттер материалды жай оқымай, сол туралы ойын айтып, оны негіздеп, пікірін дәлелдеп жүреді. Аудитория — интеллектуалды ой алмасу кеңістігі. Онда пікір таластыру ұрыс-керіске жатпайды, керісінше, ақыл-ой деңгейі деуге болады.

Қазақ және француз студенттерінің арасындағы айырмашылықты абайлап айтуым керек. Себебі Қазақстанда сабақ бермедім. Тек университет қабырғасында оқып жүргенде байқағанымды ғана айта аламын. Біз студент болғанымызда артық қимылдамайтынбыз. Студенттер көбінесе оқытушыны тыңдап отыратын, бірнәрсені талқылаған кезіміз өте аз және тек тақырыпты баяндап шығатынбыз. Бізде қарым-қатынастың иерархиялық моделі басым болды. Дегенмен біздің студенттер өте еңбекқор және тәртіпті. Француз студенттері о бастан ойын еркін айтып үйреніп қалған. Олар оқытушымен дауласудан, сұрақ қоюдан, ойын нақтылаудан және кейде тіпті оған қарсы шығудан қорықпайды. Олар белсенді түрде ақпарат іздейді, дәлел жинайды. Оларға тек білім алып қойған жеткіліксіз, сонымен қатар сол білімді түсініп, өзгелерге түсіндіре алғанға баса назар аударады. Мұны қабілет деп шатастырмау керек, білім жүйесі құрған орта мен дәстүр десе болады. Осылайша университет белгілі бір ойлау тәсілін қалыптастырады.  Осы екі білім беру мәдениеті маған жүйе мен тәртіпті ой еркіндігімен ұштастыра білуді үйреткен сияқты.

— Еуропада ғылыми дәреже алу — үлкен еңбек. Сіз магистратураны оқып, PhD Францияда қорғадыңыз. Осы жолда сізге ең қатты көмектескен бойыңыздағы қандай қасиетіңіз бен қабілетіңіз деп ойлайсыз?

Өзіме деген сенім дер едім. Осы жолда ақыл да, шабыт та емес, іштей күмәнданған кезде өзіммен жұмыс істей алуым көмектесті. Мақала сынға ұшыраған кезде, зерттеу нәтижесіз болғанда, жаңа елде шет тілінде білім алып жатқанда өзімді өзім ғана алып шықтым. Менің қолымнан келетініне шынымен сендім. Бұл ішкі сенім үнемі айқайлап тұрмаса да, тұрақты еді.

Екінші көмектескен дұрыс мақсат қойып, тәртіп сақтай алған қабілетім дер едім. Мен ешқашан шабыт іздемедім. Аз-аздан, үздіксіз, жүйелі жұмыс істедім. Бірден нәтиже көрінбесе де, еңбек еттім. Үлкен мақсат қойып, соған кезең-кезеңмен барғанды құп көремін. Магистратура — бірінші кезең. Докторантура — келесі кезең. Үлкен жолды бірнеше бөлікке бөліп, тапсырмаларын нақтылап, жүйелі түрде алға жылжыдым.

Әрине, менің адамдармен дұрыс қарым-қатынас жасай алатын қабілетім басты рөл атқарды. Білім алатын ортада ой тұжырымдау, дәлелдер келтіру, сөйлесу, зерттеу жүргізу және кәсіби қарым-қатынас орнату қабілеттері екінші орында тұрмайды. Керісінше, бұл қабілет — жетістікке жетудің іргетасы.

— Францияға көшіп барғанда қабылдау қиын болған дүние не болды және оған қалай үйрендіңіз? Мәдени шок алған оқиға болды ма?

Францияға көшкенде, құжат, тұрғын үй, университет қиындығынан бөлек, ішкі халімде де өтпелі кезең болып жатты. Өз еліңде өте жақсы білетін дүниелер жаңа елде мүлде бөлек болады екен. Заң басқа, жүйе басқа болғандықтан, бәрін басынан бастап үйрендім. Ал ең қиыны: бәрін өзің істейсің. Тек өзіме сендім. Тұрмыс-тіршіліктегі мәселелерді өзім шештім, кеңес сұрайтын ешкім болмады. Өміріме өзім жауап беретініме нақты көз жеткіздім. Мен өз өмірімнің қожайынымын. Осы сөз бір жағынан қорқынышты естілді, екінші жағынан күш берді. Өйткені өміріме жауапкершілікпен бірге еркіндік те енді.

Әрине, мәдени шок дейтін жағдайлар болды. Өзге ел, ережелері де басқа болғандықтан, үйренісе алмай жүрдім. Алайда уақыт өте келе мен екі ел арасындағы айырмашылықтарды кедергі деп қабылдауды тоқтаттым. Қайта көңіл көкжиегімнің кеңейгені деп санадым. Ал бүгінде мен өткенге ризашылықпен қараймын. Өйткені кез келген ортада өзіме сенімді болу керегін үйрендім.

Мен мұны қалай үйрендім?

Бірінші, бақылау арқылы үйрендім. Көп нәрсені бақыладым, көп ақпарат тыңдадым және талдадым. Бұл алдымен жүйені түсініп, содан кейін әрекет ететін зерттеу кезіндегі әдетім де шығар.

Екіншіден, тіл арқылы дер едім. Күрделі ойды еркін жеткізе бастағанда, мазасыз күй әлсірей түседі. Тілге тек құрал ретінде емес, жанға тыныштық сыйлайтын дүние ретінде қараймын.

Уақыт өте бейімделу процесінен өттім. Өйткені бірден үйренісіп кету мүмкін емес. Алайда біртіндеп өзімді қонақ сияқты сезінуді тоқтаттым. Контексті түсіне бастадым, бір тілден екінші тілге іштей аудармай, жай ғана осы жүйеде өмір сүре бастадым.

Бүгінде мен осы тәжірибені мәдение шок деп емес, өзгеріс ретінде қабылдаймын. Бұл мені кәсіби тұрғыдан икемді, ойлы және мықты ете түсті.

— Лион мен Алматының ұқсастығы бар ма? Тұрғындарының, жастардың, жалпы мәдениет, тұрмыс-тіршілік жағын айтып өтсеңіз.

Бір қарағанда, бұл қалалар географиялық, тарихи және мәдени тұрғыдан бір-біріне мүлде ұқсамайды. Бірақ дұрыстап мән берсек, ұқсас тұстары бар.

Лион да, Алматы да рельефті қала. Яғни Лионда төбелер мен өзендер бар, ал Алматыда тау бар. Екі жердің табиғаты да қаланың ішіне кіреді. Бір сөзбен айтқанда, халық табиғатпен біте қайнаса өмір сүріп жатыр.

Лион да, Алматы да мәдени мұра мен қазіргі заман мәдениетін біріктірген. Екі қаланың да тарихи орталығы, сәулет өнері бар. Дегенмен халықаралық тенденциялардан қалыс қалмайды, жаңа идеяларды іске асырады, заманауи өнер мен кәсіпке деген ұмтылысы зор.

Тұрғындар өмірін, мәдениетін жақсы бағалайды. Қос шаһар да білімді, өркениетті, ақыл-парасатты құрмет тұтады. Халық тынбай еңбек етеді әрі соған лайық жақсы демалады. Мұны күнделікті өмірде мейрамханалардан, террасалардан, жалпы гастрономиялық мәдениетінен айқын байқаймыз. Адамдар кездесіп, әңгімелесіп, бірге уақыт өткізгенді ұнататын адамдар өмір сүреді. Жай тамақ ішіп қайтпай, оған дәстүр ретінде қарайды.

Екі қаланың да жастары заманауи, амбициясы мықты және мақсаты айқын. Олардың жаһандық деңгейде өз жолы бар және өздерін еркін сезінеді. Ең бастысы, дүниетанымы кең. Мәдени, тіл жағынан және әлеумет тұрғысынан айырмашылық болса да, жастар өзгелерге құшақ жаяды. Әртүрлі көзқарастан шошымайтын ұрпақ өсіп келеді. Екі қаланы да осындай еркін адамдары заманауи етіп тұр деп ойлаймын.

— Көпшілік француз тілін өте күрделі тіл деп санайды. Сіз бұл тілді қалай үйрендіңіз? Үйрену жолдары бойынша жасөспірімдерге кеңес беріңізші.

Француз тілі шынымен де қиын тілге жатады. Жүйелі және біртіндеп үйренетіндер меңгере алады.

Мен тілді қалай болса, солай үйренбедім. Арнайы зейін қойып меңгердім. Француз тілі сабақтарына қатысып, құрылымын, грамматикасын білдім. Солай тұрақты оқи бастадым. Үйде көп жұмыс істедім. Балалар кітаптарын оқып, мультфильмдер көрдім және балаларға арналған әндерді тыңдадым. Алдымен, қарапайым сөздерді, интонацияларды және тілдің ырғағын түсінейін дедім. Өйткені осылай қорқынышты басуға болады. Кейін біртіндеп қысқа фильмдерді, сосын толықметражды фильмдерді көре бастадым, Содан соң француз баспасөзі мен аналитика мақалаларын оқыдым. Телеарналар қарадым. Көп оқып, көп тыңдадым. Бірақ сөйлесуге ерекше ден қойдым. Күнделікті өмірде оңай сөйлесу үшін әңгімелесетін клубқа бардым. Қолым тимей жатса да, қате сөйлесем де баруды тоқтатпадым. Өйткені солай ғана жаңа тілді тез үйренуге болады.

Бүгінде тіл үйрену оңай. Нақты түсіндіретін көптеген қосымша бар. Әлемнің кез келген жерінен сол тілде сөйлейтін адамды тауып, онлайн режимде байланыса аласыз. Подкастар, YouTube арналары, білім беру платформалары, сөздіктердің түр-түрі бар. Тіл меңгерудің әдістері де көп. Бірақ бірізді, біртіндеп үйрену мен батыл сөйлеу деген принциптер өзгермегені анық.

Мен балалар кітабын оқитын деңгейден француз студенттеріне французша сабақ беретін деңгейге дейін өстім. Тіл меңгеретін талантым бар демеймін. Жүйелі жұмыс істеп, мақсаттан бас тартпаймын деген шешімім туралы айтып отырмын.

— Оқытушы, зерттеуші және ана рөлдерін қалай тең ұстап отырсыз? Үй тірлігі деген де бар. Уақытты қалай жүйелеп, неден қуат (энергия) аласыз?

Оқытушы, зерттеуші және ана рөлдерін тең ұстаймын дей алмаймын. Бәріне бірдей үлгеруім керек деген иллюзия жоқ. Кейде жұмыс бірінші орында болады. Енді бірде отбасым басты орынға шығады. Өмірдің бар саласын бір мезетте баланста ұстаймын деуді доғардым.

Меніңше, әрқайсысының шекарасын анықтап алу керек. Әр салаға нақты уақыт бөлемін және біреуін екіншісімен араластырмаймын. Балалармен уақыт өткізгенде, жұмыс істемеймін. Бұған қатты көңіл бөлемін. Егер балалар демалыста болса, мен де үзіліс жасаймын немесе жұмысымды азайтуға тырысамын. Балалар мектепте болған кезде кездесулерге барып, сабақ беріп, жұмыс тапсырмаларын орындаймын. Содан кейін жай ғана анаға айналамын. 
Мұның бәрінде күйеуімнің қолдауы ерекше екенін айтпаса болмайды. Біз үй тірлігін де, балаларға қатысты міндеттерді де бөліп алғанбыз. Жұбайың - серігің, отбасы деген жеке жүгіретін марафон емес. Осындай құндылықтар арқасында еш қиналмай, жан тыныштығын сезінуге болады.

Өмірде бірнеше дүниеден энергия жинаймын. Ең алдымен, отбасым мен балаларым күш береді. Олар жақсы көңіл күй сыйлап, өміріме мән үстейді. Сонымен қатар маған жұмысым да шабыт сыйлайды. Студенттерге сабақ бергенді жақсы көремін, содан ләззат аламын. Курстар өткізгенді, консультация бергенді, адамдармен жұмыс істегенді және олардың дамығанын жақсы көремін. Содан ресурс аламын.

Ұйқы, демалыс, дұрыс тамақтану деген жиі ұмытыла беретін ең маңызды дүниелер бар. Осы қарапайым ережелерді сақтамасаң, үнемі мықты қарқынмен жүре алмайсың. Мен бәрі мінсіз тепе-теңдікте болсын демеймін, тек тұрақты өмірге ұмтыламын. Бұған әр нәрсенің өз орны болып, жолдасым қолдап, сүйікті ісімнен ләззат алу арқылы жетемін.

Иә, кейде қиын болады. Бірақ өмірімнің салалары бір-бірімен бәсекелес деп есептемеймін. Менің бойымдағы қасиеттер бір-біріне кедергі жасамайды, керісінше, бірін-бірі толықтырып, мені бүтін бір тұлға етеді.

Мен мұғаліммін. Мен зерттеушімін. Мен анамын. Бұл рөлдердің ешқайсысы менің уақытымды не күшімді сарқып алмайды, керісінше, бірі екіншісіне қуат беріп, мені бұрынғыдан да мықты ете түседі.

— Қазіргі кезде айналысып жүрген жобаңыз, жұмыстарыңыз туралы айтып өтсеңіз? 

Қазір менің кәсіби өмірім екі арнада қатар дамып келеді. Біріншісі - академиялық орта: университетте сабақ беремін және ғылыммен айналысамын. Студенттермен жұмыс істеу, зерттеулер жүргізу — мен үшін өте маңызды бағыт.

Екіншісі - жеке авторлық жобам. Мен көпшілік алдында сөйлеу, көшбасшылық коммуникация және сторителлинг бойынша курстар өткіземін. Мұнда ғылыми білімімді практикамен ұштастырамын. Менің мақсатым — адамдарға өз ойын жүйелі жеткізуге, нық сөйлеуге және идеяларын өзгелерге дұрыс ұғындыруға көмектесу. Курстардан бөлек, мен жеке консультациялар да өткіземін. Әр адаммен жеке жұмыс істеймін. Мұнда біз нақты міндеттерді қарастырамыз: көпшілік алдында сөйлеуге дайындалу, қарым-қатынас дағдыларын дамыту және кәсіби маман ретінде өзін-өзі дұрыс таныта білу деген мәселелерді шешеміз.

Осылайша, бүгінгі таңда менің жұмысым екі бағытты біріктіреді: бірі - академиялық қызмет, яғни оқытушылық пен ғылыми зерттеулер, екіншісі - коммуникация саласындағы менің жеке білім беретін жобам.

— Бүгінде жастар қандай мамандықтарды меңгергені дұрыс деп ойлайсыз? Болашақта ең қажет, пайдалы болатын мамандықтар туралы айтып өтсеңіз. 

Қазіргі уақытта мінсіз мамандықты атап көрсету өте қиын, өйткені әлем өте жылдам өзгеріп жатыр. Көптеген зерттеу алдағы жылдары еңбек нарығы қатты трансформацияға ұшырайтынын, жаңа жұмыс орындары пайда болатынын, бірақ сонымен бірге қазіргі көптеген дағдының ескіретінін көрсетеді. Сондықтан адамдар үнемі оқып, ізденуге тиіс. Сол себепті мен жастарға тек нақты бір мамандыққа ғана емес, болашақта сұранысқа ие болатын бағыттар мен дағдыларды назарға алыңдар дер едім.

Бірінші бағыт — технологиялар және цифрлы экономика. Бүгінде жасанды интеллект, деректерді талдау, бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу және киберқауіпсіздік саласындағы мамандарға сұраныс өте жылдам артып келеді. Бұл мамандар болашақ экономиканың негізі болатын технологияларды жасайды.

Екінші бағыт — экология және тұрақты даму. Әлем климат, энергетика және ресурстарды қайта өңдеу мәселелеріне көбірек көңіл бөліп жатыр. Сондықтан жаңартылатын энергетика жөніндегі инженерлер, экологиялық стратегиялар мен тұрақты даму саласындағы мамандар сұранысқа ие болады деп ойлаймын.

Үшінші бағыт — адам ғана жұмыс істей алатын мамандықтар. Технологиялардың дамуына қарамастан, адамдармен байланысты мамандықтар: оқытушылар, психологтар, дәрігерлер, білім беру және даму саласындағы мамандар өте маңызды болып қала береді. Оларды технологиямен алмастыра алмайды, өйткені ол мамандықтарға эмпатия, түсіністік және тікелей қарым-қатынас аса қажет.

Төртінші бағыт — коммуникация мен креативті индустриялар. Қазір әлемде күрделі идеяларды түсіндіре алатын, көпшілік алдында сөйлей білетін, жобалар жасайтын, аудиториямен жұмыс істейтін және коммуникация орната алатын адамдар көбірек бағаланады. Бұлар кез келген мамандықтың күшін арттыра түсетін дағдыларға жатады.

Сондықтан менің жастарға берер басты кеңесім — тек бір мамандықпен ғана шектелмей, цифрлық сауат, сыни ойлау, қарым-қатынас орнату шеберлігі, креатив және өмір бойы жаңа нәрсені үйрену секілді жан-жақты дағдыларды дамытқан абзал. 

— Шетелде оқуды немесе ғылыммен айналысуды армандайтын жастарға айтар ең басты 3 кеңесіңіз қандай?

Егер маған шетелде оқуды немесе ғылыммен айналысуды армандайтын жастарға ең басты үш кеңес беру керек болса, мен мыналарды ерекше атап өтер едім:

Біріншісі - өзіңе сену. Бұл жолға түсуге іштей өзіңе рұқсат беру өте маңызды. Көбінесе бізге сыртқы жағдайлар емес, өзіміздің күмәніміз басты кедергі болады. Өз күшіңізге және бәрі қолыңыздан келетініне сенуіңіз керек.

Екіншісі - қателесуден қорықпау. Жаңа елге, жаңа жүйеге тап болып, бөтен тілде сөйлегенде, қателесуің мүмкін. Бұл — оқу процесінің қалыпты бөлігі. Қателікке жеңіліс деп қарамай, үйренетін, бейімделетін және шыңдала түсетін жол деп қарау керек.

Үшіншісі - мақсатты дұрыс қою. Бұл жолдың не үшін керек екенін және қайда барғыңыз келетінін түсіну керек. Нақты мақсат болғанда алға жылжисың, жоспарлай аласың және ынтаны, яғни мотивацияны сақтап қалу әлдеқайда жеңіл болады.

Кішігірім қосымша кеңес — коммуникацияны үйрену. Бұл — таңдаған мамандығыңыз бен салаңызға қарамастан, кез келген адамға қажет болатын негізгі дағды. Ойды анық жеткізе білу, өз көзқарасыңды дәлелдеу және диалог орнату оқуда да, мансапта да, жалпы өмірде де қатты көмектеседі.

Сұхбаттасқан: Құндызай Әмірбекқызы
Редактор: Зарина Қайратқызы