Шетелдегі отандастырымызға қазақ тілін тегін үйретіп жүрген мұғалім: «Ана тілімізді әлемге таныту үшін оған мұра ретінде қарамауымыз керек»

— Гүлжазира ханым, шетелдегі қандастарымызға қазақ тілін үйретемін деген ой қашан келді?

2023 жылы жазғы еңбек демалысымда Германия мен Францияға 25 күн сапарладым. Сол кезде өзіміздің отандастарымызды көрдім. Олардың тілді білуге, салт-дәстүрді ұмытпауға деген құлшынысын байқап, осындай идея туды. Кейін 2024 жылы мамыр айында Берлиндегі «Мирас» қазақ мәдени  қауымдастығына (Kasachisches Kulturzentrum Miras e.V.) осы ойымды айтып едім, олар қуана келісті. Алдымен, оқуға ниетті балалардың ата-аналарымен онлайн жүздесіп, оларға сабақты қалай өтетінімді айттым. Сонымен 1 маусым халықаралық балалар күні қарсаңында алғашқы сабағымызды бастап кеттік. Әр жексенбі күні сағат 12.00-де үзбей бір жыл бойы жүргіздім. Сосын 2025 жылдың 1 маусымы мен 1 қыркүйегі аралығында демалыс жариялап, қайтадан сабаққа кірістік. Ол балалар неміс, ағылшын мектептерінде оқиды. Бұл — тілді ұмытып қалмасын деп, Еуропадағы отандастарымның балаларға жасап жатқан мүмкіндігі.

— Шетелдегі оқушыларыңыздың қазақ тілін үйренуіне басты себеп не?

Шетелдегі оқушылардың қазақ тілін үйренуіне бірнеше себеп бар:
1. Ұлттық болмыс пен түп-тамырды сақтау. Шетелде өмір сүретін қазақ отбасылары үшін ана тілін білу — ұлттың жаны мен рухын сақтау. Балалар қазақ тілін үйрену арқылы ата-бабасының тарихын, мәдениетін, дәстүрін таниды.
2. Отбасылық байланыс. Көп баланың ата-әжесі Қазақстанда тұрады. Тілді меңгеру — туыстармен еркін сөйлесу, отбасылық қарым-қатынасты нығайту құралы.
3. Білім алу және болашақ жоспар. Кейбір оқушылар жоғары білімді Қазақстанда алуды немесе болашақта елге оралуды жоспарлайды. Қазақ тілін білу — академиялық әрі кәсіби артықшылық.
4. Мәдени қызығушылық. Қазақ әдебиеті, музыкасы, тарихы, салт-дәстүрі шетелдегі балаларға да қызық. Тілді үйрену — сол мәдени мұраға терең бойлау жолы.
5. Бірнеше тіл білгеннің пайдасы. Қазақ тілі - түркі тілдерінің бірі. Оны меңгеру басқа түркі тілдерін үйренуге де негіз болады және баланың когнитивті дамуына оң әсер етеді.

— Жалпы тәжірибеңізде шетелдегі қазақ балаларымен жұмыс кезінде қандай негізгі қағидаларыңыз бар?

Шетелдегі қазақ балаларымен жұмыс істегенде мына негізгі қағидаларды басшылыққа аламын:
1. Ана тілі - ең алдымен, эмоция. Тілді пән ретінде емес, жүрек тілі ретінде ұсыну керек. Бала қазақ тілін қорықпай,  еркін,  жылы атмосферада қолдануы керек.
2. Қарым-қатынас құралы. Өмірдегі мысалдар арқылы сөйлетуге  тырысамын.
3. Мәдени кодты сақтау. Тек сөз жаттатқызбай, мақал-мәтел, ұлттық ойын, ән, ертегі, тарихи тұлғалар арқылы, яғни мәдени мазмұнмен бірге үйретемін.
4. Қолдау және сенім. Шетелдегі бала қазақша сөйлейтін ортадан алыс болғандықтан, қатесін ақырын айтамын, жетістігін жиі мадақтаймын.
5. Қос тілдің үйлесімі. Баланың тұратын елінің тілін де құрметтей отырып, қазақ тілін бәсекелес емес, байытушы тіл ретінде ұсынамын.

— Өзге елдегі балалар қазақ тілін үйренгенде неден қатты қиналады? Грамматикадан ба, әлде төл дыбыстарды айтқаннан ба?

Сондықтан бірінші кезеңде фонетикалық дағдыны қалыптастыру өте маңызды. Жалғаулардың көптүрлілігі, септік жүйесі, тәуелдік жалғауы, сөз тәртібі секілді қазақ тілінің агглютинативті құрылымы да қиындық туғызады. Егер бала аналитикалық тілдік ортада өссе (мысалы, ағылшын), жалғаулар арқылы мағына өзгеруі бастапқыда түсініксіз болуы мүмкін. Тілді тек аптасына бір рет сабақта қолданған жеткіліксіз болады.  Сондықтан әдістемелік тұрғыдан, алдымен, тыңдалым мен айтылымды дамытамын. Кейін құрылымдық грамматиканы жүйелеу тиімді нәтиже береді.

— Сабақ барысында қандай заманауи технологиялар мен интерактивті әдістерді қолданасыз?

Мысалы мақал-мәтел жаттау — репродуктивті әдіс. Оқушы дайын тілдік үлгіні есте сақтайды, қайта айтады. Дәстүрлі тіл дамыту әдісіне келер болсақ, тілдік қорды байыту, ұлттық мәдени кодты меңгерту сынды әдіс-тәсілдерді қолданамын. Мақал-мәтел — этнопедагогика элементі. Егер талдау жасатсам (мағынасын ашу, өмірмен байланыстыру), сын тұрғысынан ойлау  әдісіне көшеді. Сурет салу -  визуалды оқыту әдісі: ақпаратты бейне арқылы қабылдайды.  Комикс салу — Storytelling әдісі: оқиғаны кезең-кезеңімен баяндаймыз. Оқушы жұмысын талдатып, сөйлету коммуникативті әдіске айналады.

— Сабақ барысында есте қаларлық қандай қызық оқиғалар болды?

Қызығы, сабаққа балалардың 3−5 жастағы іні-сіңлі, қарындастарының сабаққа қатысуы дер едім. Бөпелер аға-әпкелеріне қарап, экранға ұмтылады. Сонымен қатар балалар бірдеңе  білмей, ұмытып қалып жатса, ата-аналары сыбырлап отыратыны қызық.  

—Шетелдегі оқушыларыңыздың арасында қазақ әдебиетіне, ақын-жазушыларымыздың шығармаларына ерекше қызығатындар бар ма? Олар қазақ тіліндегі қандай медиа контентті құп көреді?

Әрине, шетелдегі қазақ балаларының әдебиетімізге қызығушылығы күшті. Біз халық ауыз әдебиетінің түрлерін өттік. Сол кезде оларға жаңылтпаш айтқан ерекше ұнады. Қазір біз қазақстандық «Мазмұндама» баспасынан шыққан  «Мектепте үйретпейтін дағдылар» сериясы бойынша 12 кітапты оқуды бастадық. Алдағы уақытта  қазақтың  үш алыбын, бес арысын, үш бәйтерегінің шығармашылығымен таныстыруды жоспарлап жүрмін. 

— Қазіргі таңда қазақ тілін халықаралық деңгейде танымал ету үшін не істеу керек деп ойлайсыз?

Менің ойымша, қазақ тілін халықаралық деңгейде танымал ету үшін бірнеше бағытта жүйелі жұмыс қажет:
1. Цифрлы кеңістікте белсенді болу. Қазіргі тілдің өмір сүру ортасы -  интернет. Қазақ тіліндегі сапалы YouTube, TikTok, подкаст контентін көбейту қажет. Халықаралық платформаларда қазақша субтитр мен аударма санын арттыру керек. Қазақ тілінде ІТ, ғылым, бизнес тақырыптарын дамытқан жөн. Тек фольклор емес, тіліміздің заманауи мазмұны да көрінуі керек.
2. Қазақ тілін шетелде оқыту орталықтарын күшейту. Онлайн мектептер, демалыс лагерлері, халықаралық гранттық бағдарламалар санын арттыру қажет.  Бұл бағытта мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың жүйелі жұмысы маңызды болмақ.
3. Қазақ мәдениетін экспорттау. Тілді мәдениетсіз тарату мүмкін емес. Кино, музыка, әдебиет, ұлттық брендтердің өрісін кеңейту керек. Мысалы әлемге корей тілін танытқан — K-pop пен кино индустриясы. Сол сияқты қазақ тілінің де мәдени драйверлері болуы қажет.
4. Ғылыми және академиялық деңгей. Қазақ тілін халықаралық конференцияларға енгізіп,  шетелдік университеттерде пән ретінде ашып, сапалы академиялық аудармалар жасаған абзал.
5. Жасанды интеллект және технология. Қазақ тілі нейрожелі модельдерінде,  аударма жүйелерінде, цифрлы қосымшаларда кеңінен қолданылуы қажет. Тіл технологияда болмаса, болашақта бәсекеге қабілетті бола алмайды. 
Қорытындылай келе айтарым: қазақ тілін әлемге таныту үшін оған мұра ретінде қарамай, күнделікті қолданылатын құрал деңгейіне көтеру керек. 

— Сабақ барысында есте қаларлық қандай қызық оқиғалар болды?

Қызығы, сабаққа балалардың 3−5 жастағы іні-сіңлі, қарындастарының сабаққа қатысуы дер едім. Бөпелер аға-әпкелеріне қарап, экранға ұмтылады. Сонымен қатар балалар бірдеңе  білмей, ұмытып қалып жатса, ата-аналары сыбырлап отыратыны қызық.  

—Ана тілімізді үйрететін авторлық әдістемеңізді жасаймын деген жоспарыңыз бар ма?

Әрине, тіл мәселесі қазақ қоғамында  күн тәртібінен түскен жоқ. Авторлық әдістемелерімді жинақтап, ғылыми тұрғыдан зерттеп жатырмын. Дегенмен маған оны жүзеге асыру үшін қолдау қажет. Мысалы тілді оқыту платформаларын жасап беретін жақсы ІТ маман болса, еліміздегі тіл үйренем деген жандарға қазақ тілін тегін үйретер едім.

— Өзіңіз секілді мамандығын сүйіп, жан-тәнімен қызмет етуі үшін жасөспірімдерімізге қандай қабілет, мінез керек?

Мамандықты сүюді сәттілік демес едім. Ішкі тірегі мықты әрі дұрыс жүріп-тұратын жан мамандығын шынайы жақсы көреді деп айта аламын. Жасөспірімдерге өмірде табысты әрі бақытты маман болу үшін келесі 5 негізгі қабілет пен мінез-құлық қажет деп есептеймін:
1. Үздіксіз оқу қабілеті (Learnability)
Бүгінде білім 3−5 жылда жаңарып отырады. Сондықтан ең басты дағды -  оқуды үйрену. Мінез: әуесқой болу (Curiosity). Әр нәрсенің себебін қазбалап, «бұл қалай жұмыс істейді?» деген сұрақ қоюдан жалықпау керек.
2. Төзімділік пен Табандылық (Grit)
Кез келген істің басында қиындық болады. Мамандықты сүю — тек жеңістерді емес, сол жолдағы қиындықтарды да қабылдай білу. Қабілет: сәтсіздікке эмоционалды тұрғыдан байланбай, оны «қатемен жұмыс» (debugging) ретінде көру.
3. Сыни ойлау (Critical Thinking)
Ақпарат тасқыны заманында ақ пен қараны ажырата білгеніміз маңызды болмақ. Өз ісінің маманы трендтердің соңынан көзсіз ермейді, оған талдау жасайды. Мінез: күмән келтіре білу және фактілерге сүйену.
4. Эмпатия және коммуникация
Технология қанша дамыса да, кез келген жұмыс адам үшін істеледі. Өзгенің мұқтажын түсінбеген маман ешқашан сұранысқа ие болмайды. Қабілет: тіл табысу, тыңдай білу және өзгеге пайда әкелуге ұмтылу.
5. Икемділік (Adaptability)
Әлем тез өзгеруде. Бүгінгі мамандық ертең трансформациялануы мүмкін. Сондықтан бір қалыпта қатып қалмай, өзгерістерге бейімделу керек.

Сұхбаттасқан Құндызай Әмірбекқызы