Прагадағы қазақ редакторы Руслан Меделбек: «Уақытты қатты қадірлеймін»

— Instagram-да 224 мыңнан аса оқырманның жиналуына бір күн емес, бірнеше жыл кеткені сөзсіз. Блогерлік жолыңыз қалай басталды? 

Instagram әлеуметтік желісіндегі парақшамды 2021 жылы тамыз айында ашқанмын. Ол кезде Reels деген жоқ еді, көбінесе пост салатынбыз. Ол жылы саяхат қатты трендте болмаса да, мен парақшамда сол бойынша пост жаза бастадым. «Қалай саяхаттауға болады?», «Дубайға, Түркияға, Еуропаға қалай баруға болады?», «Визаға қалай тапсыру керек?» деген секілді кеңес беретін посттар жазатынмын. Одан кейін ағылшын тіліне қатысты сөздерді қалай жаттау керегін, грамматиканы қалай есте сақтауға болатынын жаза бастадым. Әлеуметтік желіде қазақша мұндай жазбалар өте аз еді. Пайдалы посттардан соң, адамдар парақшама көптеп жазыла бастады. Өркен Кенжебек, Данияр Жігітбек, Нәрікби Мақсұт, Перизат Мырзахметова сынды блогерлер жазған дүниелерімді өз парақшаларына бөлісетін. Кейін түрлі пабликтерде қазақ тілінде «Саяхат туралы жазатын ТОП-10 блогер» деген тізімдерге ене бастадым. Осылайша сапалы аудитория жиналды. 

Парақшамды дамыту үшін көп еңбектендім, іздендім. Тақырыптарымды әр алуан етіп, өзім саяхаттап барған елдер туралы посттар салып жүрдім. Графиканы, монтаж жасауды үйрендім. Қиын тақырыптардың мәтінін барынша қарапайым тілмен, видео, графика және карта арқылы түсіндіруді қолға алдым. Мұның барлығын өзім қызыққан соң жасадым. Монтаж, карта жасаған, графикалармен жұмыс істеген өте қатты ұнайды. Саяхат, елдердің саяси құрылымдары, спорт тақырыптары жаныма жақын. Дүниежүзі тарихын, Қазақстан тарихын жақсы көремін және сол туралы кітаптарды көп оқимын. Соның нәтижесінде оқыған дүниелерімді халыққа қарапайым тілмен түсіндіріп беруге тырысамын.

— Сіз 50 елді араладыңыз. Сол елдердің ішінде ойыңызды, көзқарасыңызды түбегейлі өзгерткен деп қай сапарды айтар едіңіз?

Маған сапарымның бәрі ерекше әсер етті. Дегенмен Рим қаласына саяхатымды ерекше атап өткім келеді. Өйткені ежелгі қаланың орнын көрген кезде менің дүниежүзі тарихына деген қызығушылығым қатты артты. Одан кейін Швейцарияға сапар да жаратылысқа деген көзқарасымды түбегейлі өзгертті. Көз тартар сұлу табиғат бұл әлемнің таңғажайып екенін түсіндірді. Швейцариядан кейін кез келген елге саяхаттап барсам, бірінші кезекте тауға, өзенге, мұхитқа барғым келіп тұрады. Сонымен қатар Аргентинаға саяхатым ерекше есте қалды. Сегіз күн бойы ауылдарын араладық, табиғатын тамашаладық. Оңтүстік Американы да жақсы көремін. Францияның Парижі мен Түркияның Стамбұлына қайта-қайта барудан жалықпаймын.

«Сыни ойлай алмайтын адам жақсы журналист бола алмайды»

— Рио, Токио, Пекин, Париж Олимпиадаларында жұмыс істеу — үлкен жауапкершілік. Қателеспесем, мектепте жүріп-ақ, олимпиадаға қызығушылық таныттыңыз. Журналист ретінде олимпиада ойындарынан хабар таратып жүргенде қандай кәсіби тәжірибе алдыңыз, не үйрендіңіз?

7-сыныптан бастап спортқа қатты қызыға бастадым. Өйткені менің әкем спорт жарыстарын өте көп көретін. Мен де әкеммен бірге спорт сайыстарын бақылап, ол туралы статистика жинай бастадым. Спорт жайлы жазатын газеттерге жазылып, тарихи деректерді түртіп жүретінмін. Кейін спорт журналисі болғым келді. Алматыдағы спорт газетінде жұмыс істедім, одан кейін «Дала мен қала» газетінің спорт бетіне жаздым. «Жас Алаштың» сейсенбілік «Спорт беті» деген болды, соған материал дайындап жүрдім. 2014 жылы халықаралық Олимпиада комитетінің ұйымдастыруымен «Жас репортерлар» бағдарламасына іріктеуден өтіп, сол жақта өздерінің стипендиясымен оқыдым. Біз бұл оқудан Олимпиада ойындарында қалай жұмыс істеу керегін үйрендік. Онда тек статистика мен жаңалықты жазбай, спортшының табиғатын ашуды, оның спорттан бөлек қызығушылығын көрсетуді, жарыстан сараптама жазуды және олимпиадалық спорт түрлерінің ережесін үйретті. 

— Кей мектеп оқушылары журналистиканы қызық әрі оңай сала деп ойлайды. Ал бұл мамандықтың жасөспірімдер біле бермейтін қиындығы неде? 

Жалпы журналист болу үшін ақпаратты анық, нақты жеткізіп, бейтарап болу қажет. Әрине, кейде бейтарап болу қиынға түседі. Алайда журналистика қағидасын ұстанып, журналист сыни ойлай алғаны жөн. Түрлі қиын тақырыпты өз бойыңнан өткізген кезде эмоцияға берілмеу керек. Сыни ойлай алмайтын маман журналистикада жетістікке жетеді немесе бір жақсы журналист болады деп айта алмаймын. Ал сыни ойлау қабілетін қалыптастыру үшін адам көп оқу керек. Әлемде, елде не болып жатқанын, не үшін және қалай екенін сараптай білу керек. Тек бір жаққа жақтаспау керек. Соның бәріне өз призмасынан қарай алғаны дұрыс. Сарапшылармен көп сөйлесу керек. Өйткені журналист барлық саланы білуі мүмкін емес, бірақ сарапшылармен сұхбаттасу арқылы түсіне алады. Мысалы экономистермен, заңгерлермен, саясаттанушылармен сөйлесіп, білімін толықтырады және сол арқылы оқырманға сарапшылардың пікірін береді. Ешқашан өзінің ойын тықпаламайды.

— Нағыз журналисті басқалардан ерекшелендіретін ең басты қасиет қандай?

Журналист өз саласын жақсы білу керек. Әрине, барлығын білу мүмкін емес, бірақ экономика, саясаттан мейлінше білімі мықты болғаны абзал. Конвергентті журналист дейміз ғой, яғни мәтінді де жазып, монтажды да істеп, видеоны да түсіріп, графиканы да сала алуы керек. Себебі ақпарат саласында жұмыс атқарған соң, шапшаң қимылдау керек. Шапшаң қимылдаған кезде де қате жібермейтін журналист болу керек. 

— Сіздің блогыңызды, саяхатыңызды оқырманыңыз жақсы біледі деп ойлаймын. Ал журналистикадағы жұмысыңыз жайлы көпшілік біле бермейді. Бір күніңіз қалай өтеді? Жұмысыңыз жайлы толығырақ айтып өтіңізші?

Мен негізінен редактормын, мәтінді, ақпараттарды тексеремін, фактчекинг жасаймын. Кейде мақала жазамын, видеолар жасаймын. Саяси тақырыптарды түсіндіргенді жақсы көремін. «Азаттық» радиосында көбінесе осымен айналысамын. 

Журналиске керек үш дағды

— Журналист болғысы келетін жасөспірімге қазірден бастап дамыту керек дейтін қандай үш дағдыны атар едіңіз?

— Журналистік жолыңызда сізді ең қатты толқытқан немесе ойландырған материал қайсысы еді?

Мен көп материал жаздым. Әрбір жазған материалым жүрегімнен өткеннен кейін бәрі де ерекше ыстық. Осыдан 4−5 жыл бұрын дайындаған материалдарымды оқысам, кейбір тұстарын жақсырақ жазуға болатын еді деп ойлаймын. Алайда бұл жұмысымды сынағаным емес, менің өскенімді білдіреді. Маған ең қатты әсер еткен деп, Олимпиада ойындарында әзірлеген материалдарымның барлығын айтар едім. Өйткені ол жерде жеңілісті де, жеңісті де көрдім. Бір спортшының еңбегінің нәтижесін көрсем, екіншінің өкінішіне куә болдым. Соның барлығын журналист ретінде қағазға түсіру, оны жанкүйерлерге жеткізу — мен үшін өте маңызды жұмыс. 

Жеке блогыма да тоқталайын. Швейцариядан және Аргентинадан түсірген көлемді влогтарымды көрсем, мен қайта барғандай күй кешемін.

«Адам мақсатына жеткенде, өзіне сенімі артады»

— Егер 15−16 жастағы өзіңізбен сөйлесетін мүмкіндік туса, міндетті түрде қай кеңесті айтар едіңіз?

15−16 жастағы өзіме көп білім алуға дайындал дер едім. Әрине, мектептің бағдарламасы бар, оның өзі біреуге қиын болуы мүмкін. Алайда жасөспірім өзіме алда оқу осымен тоқтап қалмайтынын, өмір бойы оқуың керегін айтар едім. Компьютердің тілін және бірнеше шет тілін үйренуді сол кезде бастар едім. Университетке түскен кезде уақытты босқа жоғалтпай, бірнеше тілді меңгеруге күш салатын едім. Сонымен қатар сол кездегі шетелдегі ең мықты университеттердің біріне оқуға түсуге талпын дер едім.

— Кей жастар «менен ештеңе шықпайды, қолымнан ештеңе келмейді» деп қорқады. Өзіңізге сенбеген кез болды ма? Ондай кезеңнен қалай өтесіз?

Мен өзімнің әлсіз және мықты тұстарымды білемін. Адам бұларды нақты білген кезде мықты жағын барынша пайдаланып, содан нәтиже көруге тырысады. Менің де өзіме сенбеген кездерім болған. Мәселен, Ұлттық Бірыңғай Тестілеуге қатысар кезде өте үлкен күдік болды. Мектептен, ата анадан, өзіңнен грантқа түсуің керек деген қысым көп қой. Бірақ кейін университет бітіріп, жұмыс істей бастаған кезде өзіме деген сенімділік пайда болды. «Инстаграмда» 100 мың, 150 мың, 224 мың оқырман жиналып, видеоларымды көп адам көре бастағанда да өзіме сенімім арта түсті. Адам белгілі бір мақсатқа жеткен кезде сенімділігі қатты артады да, өзіне сенбейтін кездері ұмытылады. Мұның барлығы біліммен келеді. Бірнеше тіл білген, бірнеше кәсіпті меңгерген, бірнеше жаңа әдісті үйренген адамның білімі де молая түседі. 

«Үйдегілермен қай уақытта сөйлесетінімді де жоспарлаймын»

— Күнге/айға/жылға/өміріңізге жоспар құрасыз ба? Құрсаңыз, қалай жоспарлайсыз?

Мен жоспармен жүремін. Бір жылға кәдімгі жоспар құрамын. Ал күнімді міндетті түрде жүйелеймін: нешеде ұйықтайтынымды, қай кезде спортпен шұғылданатынымды, сериалды қай уақытта көретінімді, достарыммен қай күні кездесетінімді біліп жүремін. Тіпті үйдегілермен қай уақытта сөйлесетінімді де жоспарлаймын. Кейде шаршаған кезде жоспардан аттаймын. Өйткені өзімді тыңдай аламын. Бірақ өзіме еркелеп кетпеймін. Әйтпесе, жоспарым болмаса, блогымды дамыта алмас едім. Өйткені ол үшін көп кітап оқып, іздену керек, мәтін жазып, монтаж жасау керек. Telegram, YouTube, Instagram секілді әлеуметтік желілерді жүргізуге де уақыт керек. Оған қоса, өзімнің негізгі жұмысым бар. Дисциплина, тайм-менеджмент болмаса, жұмыс пен блогты қатар алып жүре алмас едім.

— Сіз көпшілікке еңбекқорлығыңызбен, ізденімпаздығыңызбен үлгісіз. Дисциплина ұстанып, алға ұмтылуға не жетелейді? Іні-қарындастарыңызға осы тұрғыда мотивация беріңізші.

Мен уақытымды қатты қадірлеймін. Жайдан-жай отырып, достармен жолыға салмаймын. Кездесуге баратын болсам, бірден қай уақытта бос екенімді айтамын. Өйткені үйге келіп мәтін жазуым керек немесе ақпарат іздеуім мүмкін. Адамның хоббиі көп болу керек деп ойлаймын. Кітап оқу, сериал, деректі фильм не спорт шығарылымын көру, т.б. секілді қолы бос кезде айналысатын ісі болғаны дұрыс. Бұл істерден адам жалғыз өзі қалған кезде де рахаттануы керек. Бұдан адам шаршамайды және бостан-бос қыдыра бермейді. Қызығушылығы көп адам уақытын босқа құртпайды. Қатаң дисциплина сақтап өмір сүреді. Мәселен мен музыкаға, спортқа қызығамын, тарихи деректі фильмдер көрген ұнайды. Бұларға уақыт арнау үшін күнімді жоспарлаймын. Одан кейін ұйқы дұрыс болу керек. Ұйқы дұрыс болмаса, күн тәртібі бұзылады. Сондықтан кем дегенде күніне жеті-сегіз сағат ұйықтау керек. Ертерек жатамын деп айта алмаймын, бірақ жеті-сегіз сағат ұйықтау дегенді қатты қадағалаймын. Ұйқым шала болса, жұмыста энергиям таусылып қалады да, кешке жақын контент жасауға күш қалмайды. 

Дисциплинаны ұстауға адамда ерік-жігер мықты болу керек. «Жоқ» дейтін жерде «жоқ» дей алуы керек. «Бүгін өзімнің жоспарлап қойған істерім бар еді», — деп те жұмсақ жеткізуге болады.

Уақыт — мен үшін өте үлкен құнды дүние. Бостан-босқа жұмсалмас үшін уақытты қатты қадірлеймін.

Сұхбаттасқан: Құндызай Әмірбекқызы